Heikki Tiilikka

Õhttsaallaž õhttsažtuâj viõǥǥin plaanâd pueʹrab puõʹttiääiʹj aarktlõʹžže voudda    

Alggeeʹjjest 2025 muʹnne puõʹđi vueiʹtlvažvuõtt ooccõõttâd mättjem-mätkka, ǥu leʹjjem õiʹdde alttääm tuâj projeʹktt-tuâjjlõʹžžen Cap-Share-haʹŋǩǩõõzzâst Lappi pââimõs-škooulâst. Muʹst kõʹčče älšmõõvvmõõžž vuässõõttâd vaʹlljeemprosessa mättjem-mätkka Ruânnjânnma Kanada aarktlaž voudda, pâi Alaska saujjreddjânnam räjja. Mättjem-mäʹtǩǩ lij Tromsa pââimõs-škooul organisâʹsttem Arctic Future Pathfinders – A journey through the Northwest Passage. Määʹtǩ poodd riâššâm mättʼtõõzzin kõskkee määŋgtiõđlaž vueʹlǧǧemsõõʹjin aarktlaž vuuʹd pirrõsmuttsid da tõi sosioekonoomlaž vaikktõõzzid. Vuässõõtti ooudâsveǩǩe vueiʹtlvaid de tuäivvamnallšem vaajtõsmääinaid aarktlaž vuuʹd puõʹttiäigga. Mättjem-mäʹtǩǩ õõlǥči tuejjeed lueʹđjin, leša määʹtǩ pešttmõš da ceâlaivuõtt leʹjje tâʹl veâl muʹnne sǩeeʹrm peeitast.    

Jorddmõõžž lueʹđjest aarktlaž vuuʹdest puʹhtte muu miõʹlle vuäʹmm snimmõõǥǥid ǩeeʹrjin, koin Ernest Shackleton poorjsti Saujjmaaddjânnma Endurance-käärbines, de vuõssmõssân Reddviõstârvääl jååttam taarrooumaž Roald Amundsen määʹtǩ. Krååʹma tääʹrǩab smiõttmõõžž da huõl puõʹttiääiʹjest vaʹstteem kõõččmõʹšše vuõiʹǧǧest “Kâʹl”, leäm älšmõõvvâm”. Juʹrddem âma, što vaʹlljeemnalla puättmõš leʹčči miâlggâd uuʹcces, leša jorddmõš Tâʹvv-Kanadast da Alaskast tåbddje tuõʹđi miõllǩiddsaž ǩiččlâsttmõššân. 

Vuõssmõs määnpââʹj ođđ tuâjast tälvva 2025 ouddne aarktlaž puõʹttiääiʹj teemai, haʹŋǩǩõõzz meeraikõskksaž õhttsažtuâjjseminaar da Arctic Spirit -konfereeʹns sessio plaanummšest. Tääʹlv âlddneʹmmen looppâs da ǩiiđ pueʹttmen vuäǯǯum teâđ što muu liâ vaʹlljääm. Piâzzčem vuässõõttâd Arctic Future Pathfinders mättjem-mätkka. Jorddmõš vueiʹtlvažvuõđâst jååʹtted ǩeiʹmmeld Reddviõstârvääl tåbddji panntuõđlõʹžžen, vueiʹnnem jiijjan juʹn käärbest juuʹrdeen, mâiʹd son mon puäđčem määʹtǩ ääiʹj vueiʹnned. Määʹtǩ jååđčim pâʹjjel 100 eeʹǩǩed miârid jååttam lueʹđjin, kååʹtt kuâdd nõõm s/s Statsraad Lehmkuhl. Juʹrddem juʹn, muʹvddem leʹčči poorjsted eeʹǩǩen 1914 stääʹlest rajjum 3-piõllsaž lueʹđjin seämma miârvääll ǥu Roald Amundsen. 

Arctic Future Pathfinders vääʹll jåått Ruânnjânnmest puõtt Kanada Aarktlaž suõlluid da juätkk toʹben Õhttõõvvâmvaaʹldid Alaska reddjânnma. Mättjem-mätkka vuässõõtti leʹjje juõkkum kueʹhtten äʹrttla: Äʹrttel 1 poorjsteʹči jäämkõõsk Nuuk, Ruânnjânnam – Cambridge Bay Nunavuk, Kanada. Äʹrttel 2, koozz jiõčč kuulčem, jååđči jäämkõõsk Cambridge Bay, Kanada – Anchorage Alaska, Õhttõõvvâmväʹldd. Vääll ouddan Reddviõstârvääll ǩeiʹmmeld da serddai Beringinčuõʹlmest seurrad Alaska reddjânnam Whittier uʹccgåårda. Määʹtǩ mieʹrrǩieʹjjest Anchoragest ij leäkku čiŋŋâlsätkk, da jååđčim tõk määdd mieʹldd Whittierest. Whittier lij tobddum jõnn pâjjlõspõõrtâst, koʹst âlddsin puk pääiklaž jeälste. Pâjjlõspõõrtâst käunnʼje še puk vuâđđkääzzkõõzz, mâʹt-a škooul, kaupp da pååʹšt. Määdd mieʹldd Whittieera peäss pâi Maynard-čokkvääʹr čõõđ jooʹtti tunnel ǩeiʹmmeld. 

Čokkvääʹr da luâtt Tâʹvv-Kanadast da Alaskast liâ leämmaš muu niõǥǥõssâm juʹn päʹrnnpooddâst. Toʹbddem jeällan tuõʹđi leklvõʹžžen, ǥu mättjem-mäʹtǩǩ sâjjââvv samai täid kueʹstlmid. Mätkka valmštõõttmõš õõlǥat juõǩǩʼkast vuässõõttjest še kuʹǩes liist õhttlõttum tååimaid, mâʹt-a čuâggtõstuõđštõõzz, miârroummidåhttar- tuõđštõõzz da maatkčemlooʹvid, mâʹt-a viisumm. Viisummooccmõš Õhttõõvvâmväldda âlgg raajjâd neʹttseeidai pääiʹǩ, koon mâʹŋŋlest ooudâst lij viisummsaǥstõõllmõš. Viisummsaǥstõõllmõš Õhttõõvvâmvääʹld Heʹlssen -ambassaadâst leäi miõllǩiddsaž ǩiččlâsttmõš. Kanada jânnmapueʹttem õõlǥtõõzz eʹpet oʹnnste interneʹttõhttvuõđ vieʹǩǩin pueʹrmõssân joba 30 minuuttâst.  

Paʹǩǩeemliistâst seʹlvvne miõllǩiddsaž teâttan käärab aassâmsââʹj: insteʹčep järrsivuiʹm nuʹtt  60 vuässõõttjin jõnn kueʹrncest, vuäʹđeen repččaivuâlain. Håʹt-i kueʹrnecpäiʹǩǩ lij paakkuum, vââjj vueʹđđemsââʹjj leeʹd ekka čueʹcǩes. Ouddǩiõʹtte juʹrddem što tät miârmäʹtǩǩ lij originaal käärabtuâjain, vahtt- da taʹrǩǩeemvuârain de poorjâstuâjain, leša kuuitâǥ aassmõš repččaivuâlast leäi hääʹsǩes lââʹss. 

Ǩieʹss räjja mõõneeʹst leʹjjem tuejjääm paʹǩǩeemliistâst õõlǥtum haʹŋǩǩõõzzid, da taarblaž neävv aʹlǧǧe leeʹd norrum. Äʹrttel 1 leäi vuälggam mätkka 5. påʹrǧǧmannu 2025 Nuukist da leäi juʹn porjsteʹmmen puõtt Cambridge Bay gåårad. Påʹrǧǧmannu aalǥâst rääʹnes põõlv nårrje kuuitâǥ mättjem-määʹtǩ horisoʹntte, ǥu Statsraad Lehmkuhl -käärab vääll mottji.   

Käärbest vuäǯǯaim saaǥǥ, koʹst iʹlmmte jiõŋŋjeällmõõžžid raajjmen poorjstummšest Reddviõstârvääl ǩeiʹmmeld čuuʹt vaarlõʹžžen da käärab õõlǥči väʹldded ođđ väällan Bermuda da Panama vuõllâz. Sõrgg vuäǯǯaim še lââʹssteâđaid Tromsast: Mättjem-mäʹtǩǩem teâuddjeʹči, leša mij mõõnčep määdd mieʹldd. Vuâlǥčim dommgåårdest 26. påʹrǧǧmannu Edmontooʹne, koʹst ǩeʹrddep påʹrǧǧmannu looppâst  Cambridge Bay:aaʹje. Cambridge Bay:st vieʹttjep nuʹtt neäʹttel luâttjeällmõõžžâst da vueʹlǧǧep Anchorag gåårda čõhččmannu aalǥâst. Plaanuum mååusat puättmõš dooma lij čõhččmannu beäʹlrääiʹjest.  

Tän blogiteeʹkst ǩeeʹrjteʹmmen vuâlggmõʹšše puõtt Tâʹvv-Kanada lij teäʹnab õhtt peiʹvv. Muttsin huõlǩâni toobdâlm lij älššai da vueʹrddi: puäđam ǩiččlâʹstted jiânnai ođđ aaʹššid da mäʹtǩǩ lij aainâs ääʹjjes muʹšttemnallšem. Tän vuâra mieʹldd ij taarbaš kuuitâǥ čääʹcctuõʹllʼjeei pihttsid. 

Juʹrddmen Arctic Future Pathfinders da Cap-Share-haʹŋǩǩõõzz kõskksaž õhttvuõđid vuäitam looppâst tuõttâd puõʹttinalla: Biodiversiteeʹtt ij leäkku pâi luâđ määŋghämmsažvuõtt, tõt lij še oummi da paaiʹǩi kõskksaž čõõnâsvuõđi raʹvvjummuž. Tâʹl ǥu mättʼtõõtti, tuʹtǩǩeei da õhttõõzz jeeʹres åʹrnn Aarktlaž tän puõʹtti määʹtǩest – Tâʹvv-Lääʹddjânnmest Anchorag räjja – jueʹǩǩe ǩiččlâsttmõõžžeez da mättje kueiʹmsteez, šâʹdde ođđ vueiʹnnemkuuʹlm da tuäiv tõʹst, što vueiʹttep õõutsââʹjest vaikkted aarktlaž vuuʹd puõʹttiäigga.  

Heikki Tiilikka, projeʹktt-tuâjjlaž Cap-Share, Interreg NPA  

25. påʹrǧǧmannu 2025  

heikki.tiilikka@ulapland.fi